(…)

Στην χρυσή δεκαετία του 30 στο Χόλιγουντ, την εποχή του λεγόμενου studio system, η λογοκρισία των κινηματογραφικών έργων ήταν αποτέλεσμα της συνεργασίας των μεγάλων κινηματογραφικών στούντιο με τις κρατικές αρχές, και επικεντρωνόταν κυρίως στην προληπτική λογοκρισία, από τα ίδια τα στούντιο, σκηνών στο σενάριο που αφορούσαν την αναπαράσταση της σεξουαλικής δραστηριότητας, των “μη κανονικών” σεξουαλικοτήτων, ή παράνομων πράξεων. Ο αμερικανικός κινηματογράφος ανέπτυξε σε ό,τι αφορά ορισμένα “απαγορευμένα” θέματα μια γλώσσα έμμεσης απεικόνισης, παρακάμπτωντας άμεσες και ρητές αναφορές σε ζητήματα για τα οποία υπήρχε λογοκρισία. Αυτές οι τεχνικές έμμεσης απεικόνισης όμως αποτελούν ουσιαστικά μέρη της παραγωγικής γλώσσας του κινηματογράφου της εποχής, μιας και η λογοκρισία δημιούργησε τις προϋποθέσεις για μια έκφραση που βασιζόταν περισσότερο στον συμβολισμό και στην συμβολική κινηματογραφική γλώσσα από ό,τι θα γινόταν υπό άλλες περιστάσεις. Με άλλα λόγια, η λογοκριτική καταστολή είχε επίσης δημιουργικές και παραγωγικές συνέπειες από αισθητική άποψη.

Ο ερχομός της αντικομμουνιστικής παράνοιας, του λεγόμενου red scare, είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση του λογοκριτικού μηχανισμού στην περίοδο 1947-1954, καθώς η HUAC, η House of Unamerican Activities Committee, είχε πλέον ενεργό ρόλο στην λογοκρισία σκηνών από κινηματογραφικά έργα.

Πώς όμως να ερμηνεύσει κανείς το μετέπειτα στάδιο στον αμερικανικό κινηματογράφο, στο οποίο α) η λογοκρισία δεν αφορά πια παρά σπάνια παρεμβάσεις κάποιου θεσμικού κρατικού οργάνου αλλά είναι αποτέλεσμα τεχνικών marketing research, και β) δεν εκδηλώνεται  αναγκαστικά με την απαλοιφή ή τη διαγραφή σκηνών, αλλά με την εκ των προτέρων πρόνοια για την κατασκευή εναλλακτικού μοντάζ, εναλλακτικών σεναρίων, κλπ;

Ας δώσουμε ένα μόνο ενδεικτικό παράδειγμα: την ταινία Blade Runner (1982) του Ridley Scott –που βασίστηκε, ως γνωστό, στο μυθιστόρημα του Philip K. Dick Do Androids Dream of Electric Sheep?. Σύμφωνα με την wikipedia, η αρχική κόπια της ταινίας προβλήθηκε σε δειγματοληπτικό κοινό το 1982, δεν βρήκε καλή ανταπόκριση, και η ταινία ξαναμονταρίστηκε από το στούντιο πριν την προβολή της στους κινηματογράφους, με την πρόσθεση voice-over αφήγησης και διαφορετικό –”ευτυχές”– τέλος. Το λεγόμενο “director’s cut” –η εκδοχή του ίδιου του σκηνοθέτη για την ταινία– κυκλοφόρησε δέκα χρόνια αργότερα, το 1992. Τέτοιου είδους περιπτώσεις είναι πολύ συχνές στο Χόλιγουντ, αλλά ποτέ δεν εννοιολογούνται με όρους “λογοκρισίας”, αν και φυσικά περιλαμβάνουν τα βασικά στοιχεία της διαδικασίας αυτής: το “γούστο της αγοράς” δεν περιλαμβάνεται στην χαρτογράφηση του πώς λειτουργεί η σύγχρονη λογοκρισία, αν και είναι ουσιώδες συστατικό της, αποτελώντας βασικό λόγο μη έκδοσης βιβλίων που δεν αναμένεται να πουλήσουν, μη έγκρισης σεναρίων, μη γυρίσματος ή συνέχισης τηλεοπτικών εκπομπών ή σειρών, κατάργησης στηλών σε εφημερίδες, μη συμπερίληψης σκηνών, ανακατασκευής κινηματογραφικών μοντάζ, κλπ.

Καθώς η λογοκρισία περνά από τον έλεγχο του κράτους και των θεσμικών οργάνων του στην παντοκρατορία του (ήδη κατασκευασμένου) “γούστου του καταναλωτή” συμβαίνει κάτι πολύ ουσιώδες: ενώ πριν η λογοκρισία ήταν είτε προληπτική (από τον “εργοδότη”) είτε κατασταλτική (από τα αρμόδια θεσμικά όργανα), αρχίζει όλο και περισσότερο να αποσπάται εντελώς από το κράτος και τον εργοδότη και να εσωτερικεύεται, να γίνεται κάτι το οποίο ο πολιτισμικός παραγωγός κάνει μόνος του στον εαυτό του. Στο μετανεωτερικό παράδειγμα δεν υπάρχουν πολιτικές συνέπειες για όποιον παραβαίνει κανόνες που έχουν γίνει πια άρρητοι· υπάρχουν οικονομικές συνέπειες. Το να “λογοκριθείς” λόγω εμπορικών συσχετισμών δεν είναι κάτι δραματικό, κάτι για το οποίο θα μπορείς αργότερα να περηφανεύεσαι. Το λογοκριμένο έργο σήμερα δεν είναι “αντικαθεστωτικό”. Είναι απλώς ασύμφορο, και συνεπώς η ηρωική στάση απέναντι στη λογοκρισία (ας θυμηθούμε τον Ντε Σαντ ή τον Γκράμσι, να γράφουν στις φυλακές, να διακομίζουν κρυφά τα γραπτά τους, κλπ) είναι ουσιαστικά άνευ νοήματος. Σαφώς πιο διαδεδομένο λοιπόν, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο, είναι να αυτολογοκρίνεται κανείς προληπτικά, και να αυτολογοκρίνεται όλο και περισσότερο χωρίς καν να συνειδητοποιεί ότι αυτολογοκρίνεται, συγχέοντας την αυτολογοκρισία με την πηγαία και αυθόρμητη έκφραση αυτού που πραγματικά σκέφτεται.

Πράγμα που μάς φέρνει σε μια ελάχιστα συζητημένη σκοπιά του προβλήματος της λογοκρισίας, που είναι το γεγονός ότι η λογοκρισία είναι στην ουσία μια διπλή, ανακλαστική ενέργεια: δεν λογοκρίνεται απλώς κάτι·λογοκρίνεται επίσης το γεγονός ότι λογοκρίθηκε. Μαζί με την λογοκρισία, υπάρχει η λογοκρισία της ίδιας της λογοκρισίας, μια απαραίτητη μετα-λογοκρισία. Έτσι, το μοντάζ σε ένα έργο από όπου κόπηκαν κάποιες σκηνές θα κάνει το παν ώστε να μην φαίνεται ότι κόπηκε οτιδήποτε· ένα κείμενο το οποίο έχει υποστεί λογοκρισία θα είναι αναδομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε να εξαλειφθούν όχι απλά κομμάτια του, αλλά και τα ίχνη της λογοκρισίας που τα εξάλειψε· και ούτω κάθε εξής.

Με δεδομένο τον διπλό, ανακλαστικό χαρακτήρα της λογοκρισίας, οδηγούμαστε σε μια μάλλον αναπάντεχη ανακάλυψη: αν συγκρίνουμε την εξωτερικά επιβαλλόμενη, θεσμικά ελεγχόμενη λογοκρισία που χαρακτηρίζει την εποχή μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950 με την εσωτερικευμένη, άτυπη, καταναλωτικά ρυθμιζόμενη λογοκρισία που κυριάρχησε στη Δύση από τα τέλη του 50 ως σήμερα, θα δούμε ότι αν η πρώτη διατηρεί το ίχνος της λογοκριτικής πρακτικής έστω στην ίδια την ύπαρξη ενός θεσμικού οργάνου υπεύθυνου για τη λογοκρισία (και συχνά η παρακμή του θεσμικού αυτού οργάνου συνδέεται με την επανακυκλοφορία ή ανακάλυψη λογοκριμένων έργων, σκηνών, κλπ), η δεύτερη έχει ολοκληρωτικά λογοκρίνει την ίδια την ύπαρξη λογοκρισίας, έχει εξαλείψει το ίχνος της εντελώς (και έτσι είναι όλο και λιγότερες οι περιπτώσεις όπου υπάρχει καν κάπου λογοκριμένο υλικό ή μαρτυρία περί λογοκρισίας, μιας και η λογοκρισία γίνεται πια όλο και περισσότερο καθαρά προληπτική υπόθεση, και μιας και δεν βιώνεται καν ως τέτοια).

Με άλλα λόγια, η διαφορά μεταξύ της δυτικής κοινωνίας πριν το 1960 και μετά δεν είναι απλά ή μονοδιάστατα ότι υπάρχει μεγαλύτερη “ελευθερία λόγου” στην μετά το 1960 εποχή· είναι ότι η ύπαρξη της λογοκρισίας έχει λογοκριθεί με πολύ μεγαλύτερη επάρκεια και συστηματικότητα το δεύτερο στάδιο, με αποτέλεσμα να έχουμε το εξής παράδοξο: η συντριπτική πλειοψηφία των αρθρογράφων λέει τα ίδια πράγματα, η συντριπτική πλειοψηφία των ταινιών παρουσιάζει τα ίδια τετριμμένα κλισέ, η συντριπτική πλειοψηφία των μουσικών έργων το ίδιο, και γενικότερα υπάρχει όλο και περισσότερη ουσιαστική μονοφωνία, χωρίς όμως κανείς να βλέπει πουθενά την παρέμβαση κάποιας λογοκρισίας, και με τρόπο επομένως που εμφανίζεται “φυσικός”, σχεδόν νομοτελειακός. Ο Πρετεντέρης, ο Μανδραβέλης, η Τριανταφύλλου μιλούν όπως μιλούν γιατί αυτή είναι η ελεύθερη άποψή τους και όχι γιατί αυτό που λένε είναι το αποτέλεσμα του ότι βασίζουν την καριέρα τους στη μεσολάβηση πολλαπλών φίλτρων προληπτικής, εσωτερικευμένης αυτολογοκρισίας αυτού που βλέπουν γύρω τους ή αυτού που θα τους υπαγόρευε η πραγματικότητα· όλοι όσοι εκπροσωπούν την κυρίαρχη άποψη τυχαίνει απλώς να σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο, να χρησιμοποιούν τα ίδια επιχειρήματα, να καταλήγουν στα ίδια συμπεράσματα:  αυτή είναι η “κοινή λογική” της εποχής, και κάθε αντίρρηση σε τούτη τη λογική κινδυνεύει να χαρακτηριστεί συνομωσιολογική.

Χωρίς μια πιο εκλεπτυσμένη, πιο θεωρητικοποιημένη και πιο ιστορικοποιημένη αντίληψη για τη λειτουργία της λογοκρισίας, η κοινωνία μας είναι καταδικασμένη να βυθίζεται όλο και περισσότερο στην μονοφωνία χωρίς να καταλαβαίνει τι της συμβαίνει, και οι σκέψεις μας να γίνονται όλο και πιο μονοδιάστατες και ακίνδυνες χωρίς την παραμικρή αντίληψη της ύπαρξης “Μεγάλου Αδελφού” ή της ανάγκης ηρωϊκής αντίστασης εναντίον του. Το μυθιστόρημα του Όργουελ είναι έργο καθαρής ιδεολογίας και όχι κριτικής σκέψης για αυτόν ακριβώς τον λόγο: η μυθολογία περί “Μεγάλου Αδελφού” απετέλεσε έναν έξοχο τρόπο της απόσπασης της προσοχής των δυτικών κοινωνιών από την υλοποίηση της εσωτερίκευσής του, χωρίς δράματα καταπίεσης και καταστολής, χωρίς κραυγές διαμαρτυρίας, χωρίς ηρωικές δυνατότητες και προοπτικές. Η Δύση λογόκρινε τον τρόπο με τον οποίο λογοκρίνεται τόσο αποτελεσματικά, ώστε σήμερα το άκουσμα της λέξης “λογοκρισία” να παραπέμπει μόνο σε άλλες χώρες ή/και άλλες εποχές, ποτέ στην αυτοσυνείδηση του τι έχει συμβεί και τι εξακολουθεί να συμβαίνει στις ίδιες τις δυτικές κοινωνίες.